Inspiratie

Geïnspireerd raken, aangezet worden tot creativiteit, verandering, verbetering, moed, liefde; begraafplaatsen kunnen dat teweeg brengen. Begraafplaatsen kunnen inspireren.

Voor mij zijn begraafplaatsen op veel manieren een inspiratiebron. Het zet mij aan tot fotograferen, tot schrijven (niet alleen op deze pagina’s), tot bezoeken aan het buitenland (vanwege een bijzondere begraafplaats), tot het verzamelen van boeken over begraafplaatsen en begraafplaatscuriosa, zelfs tot het maken van tijdschriften en boeken (over begraven en begraafplaatsen).

Maar er is meer, een bezoek aan een begraafplaats kan mij ook anders naar dingen doen kijken, motiveren een verandering in mijn leven aan te brengen, mij aansporen: ‘tel je zegeningen en zeur niet, je leeft nog, ga nu eindelijk eens …’

En onvermijdelijk, naarmate ik ouder word, denk ik op de begraafplaats ook steeds vaker aan de eigen steeds sneller naderende dood. Ik heb al lang een voorliefde voor begraafplaatsen in binnen- en buitenland, en dat melancholisch gevoel: vandaag zij, ooit ik …, was er altijd, maar wordt steeds urgenter. Van: voorlopig nog lang niet, naar: hoeveel jaar heb ik nog? Een begraafplaatsbezoek lokt steeds vaker filosofische en soms zware gedachten uit, over (on)sterfelijkheid, wat laat ik nu eigenlijk achter wat van wezenlijk belang is en zal ik als ik op mijn sterfbed lig met een goed gevoel op mijn leven kunnen terugkijken? Maar ook praktische vragen: wil ik inderdaad zelf begraven worden en waar?

Een goede vriend
Sommige citaten en uitspraken zijn zo de moeite waard dat je ze op de deur van je koelkast wilt plakken. Op mijn koelkast hangt al tijden een citaat van Gerard Reve, het komt uit een interview met hem: “Als je heel jong bent, bestaat de dood niet. Die overkomt ándere mensen. Zo tegen de veertig wordt de dood zichtbaar en leef je naar de dood toe. En naarmate je ouder wordt, verliest de dood zijn verschrikking. Van tegenstander wordt hij goede buurman. En ten slotte wordt de dood een goede vriend.”

Ook schrijver en poëzievertaler Maarten Asscher (1957) heeft dit citaat opgenomen in zijn dit jaar verschenen boek Elk dag – over de drie stadia van sterfelijkheid. Hierin reflecteert hij op zijn sterfelijkheid en hoe het besef daarvan gedurende zijn leven veranderde, van een onschuldig niet-weten tot een bijna fatale confrontatie, in de vorm van een ernstige ziekte. Begraafplaatsen spelen een grote rol in Elke dag, want ook Asscher houdt van en loopt graag over begraafplaatsen ‘die immers op de eerste plaats gecultiveerde natuur zijn en niet voor niets vaak van wandelpaden zijn voorzien.’

Als kind woonde hij vlakbij een begraafplaats en wel een bijzonder mooie: de tweehonderd jaar oude, landschappelijk aangelegde Gemeentelijke begraafplaats in Alkmaar aan de Westerweg. In zijn jonge volwassen jaren heeft Asscher een ‘romantische, empathische omgang met de dood’, met een voorliefde voor gedichten, requiems en begraafplaatsen, ‘een soort openluchtmusea, even informatief als archieven en niet minder uitnodigend en aantrekkelijk als parken.’ De bruidsreportage bij zijn eerste huwelijk vond plaats op een parkachtig kerkhof.

Maar ook hij heeft nu de leeftijd bereikt waarop begraafplaatsen hem steeds meer confronteren met zijn eigen sterfelijkheid, die door zijn ziekte zelfs even heel dicht bij kwam. In Elke dag kijkt hij terug op de doden in zijn leven en hoe zij de dood onder ogen zagen, filosofeert hij over eeuwig leven, slapeloos wakker liggen en aan de dood denken (in navolging van Bloem), sterfbedbekeringen en de verrijkingen van de laatste levensfase. En hij citeert vooral veel uit gedichten over begraafplaatsen.

Graveyard Poets
Het eerste van de vele gedichten die hij uitgebreid citeert (vaak in een eigen vertaling), is het bekende – wie heeft dit niet op de middelbare school tijdens de Engelse les gelezen – ‘Elegy written in a Country Churchyard’ uit 1751, van een van de zogenaamde ‘begraafplaatsdichters’, Thomas Gray. (Door Asscher vertaald als ‘Klaagzang geschreven op een dorpskerkhof’.) In het lange gedicht (128 dichtregels in 32 kwatrijnen) beschrijft Gray zijn gemoedsbewegingen en associaties bij een plattelandskerkhof.

De Graveyard Poets was een groep Engelse preromantische dichters uit de achttiende eeuw, behorend tot de stroming van de preromantiek. Ze dichtten over de vergankelijkheid van het bestaan, met beschrijvingen van schedels en doodskisten, grafschriften en wormen. Hun werk is somber, melancholiek en beschouwend van aard, Gray’s Elegy verwoordt vooral hoe we allemaal gelijk zijn in de dood. Naarmate de eeuw vorderde, werd de ‘begraafplaatspoëzie’ steeds meer een uiting van het ‘sublieme’ en het mysterieuze en ‘de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie’ – naar Kloos, de Nederlandse romanticus, die een ‘God in ’t diepst van zijn gedachten’ was.

Begraafplaatsgevoel
Asscher noemt in zijn boek ook het toneelstuk Die Befristeten (De tijdelijken) van de schrijver Elias Canetti. Zoals veel van Canetti’s geschriften gaat dit toneelstuk, waarin iedereen weet hoe oud hij of zij gaat worden, over de menselijke angst voor de dood, voortkomend uit zijn eigen levenslange obsessie met en verzet tegen de dood.

Canetti is ook degene die voor het eerst de term het ‘begraafplaatsgevoel’ gebruikte, in zijn boek Massa en macht. Voor hem was dat een gevoel van triomf, want de begraafplaatsbezoeker is ‘de enige die komt en gaat wanneer hij wil; hij is de enige, tussen al die liggenden, die rechtop staat.’ (Maar voor hoe lang? Canetti overleed in 1994 en is begraven in Zürich, op het Friedhof Fluntern, James Joyce ligt vlakbij hem.)

In 2020 verscheen Het begraafplaatsgevoel, een bundeling interviews die in de jaren daarvoor in dit vakblad zijn verschenen. Hierin vertellen BN’ers en mensen uit het uitvaartvak over hún begraafplaatsgevoel. Het woord ‘inspiratie’ komt opvallend weinig voor in deze bundel, maar geïnspireerd door de bijzondere atmosfeer van een begraafplaats zijn de geïnterviewden zeker. En dan vooral tot mooie, wijze en voor anderen inspirerende gedachten. Dichteres Ester Naomi Perquin krijgt vanzelf mooie, liefdevolle gedachten: “Je ziet op een begraafplaats dat bijna iedereen van iemand gehouden heeft, dat vrijwel iedereen wel door iemand gemist wordt. Als je dan doemgedachten hebt over de wereld, dan is een uurtje begraafplaats heel goed om te beseffen wat een liefde er ook is.”

Schrijfster Nelleke Noordervliet vat er vooral moed: “Op een begraafplaats denk ik: die zijn ook allemaal gegaan, waarom zou ik het niet kunnen?” En schrijver Jan Siebelink ‘komt er tot leven’ en – als een echte protestant, auteur van Knielen op een bed violen – tot vlijt: “Lopend langs de graven ben ik blij dat ik loop, voel en denk. Het zet me aan tot genieten en dwingt me om mijn ambities nu te verwezenlijken.”

Wandeltherapie
Adelheid Roosen is voor mij in haar unieke denken en eigenzinnigheid een inspirerend persoon en toont dat ook in haar begraafplaatsgevoel: “Voor mij zijn het plaatsen, met alle doden die er liggen, waar in de goede zin van het woord de ontmanteling van alle egostrapatsen plaatsvindt. Dus ik loop er, ik hoor mijn voeten op de grond, ik hoor het knarsen van de stenen of het zachte verende zand, ik ga zitten of – wat ik heel graag doe – ik ga liggen op het graf van mijn vader en dan denk ik: hier keren we allemaal naar terug. Hier gaan wij naartoe, het kleedt alles uit; en dat vind ik mooi. Het ontmantelt.”

Mooi beeld, liggen op de grafsteen, dicht bij de dode. Het zou een vorm van therapie kunnen zijn, voor mensen die buitensporig angstig voor de dood zijn, of om egocentrische mensen die menen dat de wereld om hen draait, nederig te maken. Zouden ontmoetingen en onderhandelingen tussen (vooral autocratische) wereldleiders niet op een begraafplaats moeten plaatsvinden?

Over therapie gesproken, waarom geen wandeltherapie – dat bestaat, daarbij lopen therapeut en cliënt buiten in de natuur – over een begraafplaats? ‘Door letterlijk in beweging te komen, ontstaat er vaak ook ruimte voor mentale beweging en vooruitgang,’ lees ik op een site van een wandeltherapeut. De natuur biedt ontspanning en en gevoel van vrijheid. Een begraafplaats kan daar een heel eigen, extra dimensie aan toevoegen.

Reclame
In de epiloog van Elke dag schrijft Maarten Asscher dat hij niet heeft geprobeerd ‘iets heel origineels over sterfelijkheid, leven, ziekte en dood, jeugd en ouderdom te beweren.’ Maar wel dat hij hoopt dat de lezer er in een bepaalde ‘versterkende, opwekkende, veerkracht gevende en stimulerende stemming’ door komt. Dat het troost, wat niet wil zeggen dat de weemoed over ooit het leven te moeten loslaten helemaal verdwijnt, zoals Thomas Gray het in zijn Elegy beschrijft: ‘Want wie, ten prooi aan de vergetelheid,/ die dit mooi bang bestaan ooit op moest geven,/ verliet het gastvrij erf der vreugdetijd,/ zonder verlangend omzien naar het leven?’

Het boek van Asscher is prachtige reclame voor begraafplaatsen. Hopelijk wordt het een bestseller en leidt dit tot meer bezoek aan en liefde voor begraafplaatsen, en daaruit voortvloeiend tot meer begrafenissen. Maak er dit jaar uw eindejaarsrelatiegeschenk van.

Daarbij is het wel jammer dat Asscher – hoeveel hij ook van begraafplaatsen houdt – zelf geen graf wil. Hij wil gecremeerd worden en wenst dat zijn as wordt uitgestrooid op een voor hem belangrijke plaats waar hij veel dierbare jeugdherinneringen aan bewaart.

Hij is niet de enige liefhebber van begraafplaatsen die niet begraven wil worden. Hoe vaak zeggen beheerders die ik interview mij niet dat ze – hoezeer ze hun eigen begraafplaats ook promoten – zelf niet voor een graf zullen kiezen. Cremeren kan uiteraard nog steeds ook een plek (voor de as) op de begraafplaats betekenen, maar in de praktijk gebeurt dit weinig. Zo sterven begraafplaatsen langzaam uit en verdwijnen deze bijzondere, inspirerende plekken, die bij velen mooie en goede gedachten opleveren. Crematoriumgebouwen en hun aangrenzende urnentuinen en uitvaartcentra inspireren net zo weinig als een meubelboulevard. Begraafplaatsen inspireren omdat de tijd er overheen is gegaan, de doden er voelbaarder aanwezig zijn, in combinatie met natuur en de weerselementen. Hoe zorgen we ervoor dat mensen ook geïnspireerd raken de begraafplaats als hun laatste rustplaats te gaan zien?

Elke dag – over de drie stadia van sterfelijkheid verscheen bij De Bezige Bij. Het begraafplaatsgevoel (auteur Anna Kroon) is alleen nog tweedehands te vinden.